Sila Tito, Vic, at Joey

Ang mga awit at kantahan ang nagpaparaos sa mga Pilipino sa kanilang mga problemat. Tiningnan ni Jeff Hoyla (Business Administration and Accountancy) ang mga novelty songs nila Tito, Vic at Joey sa kanilang album na "Tough Hits"

Hing KANTA-LOGY: PANIMULANG PAGSUSURI SA MGA KANTANG PINATANYAG NINA TITO, VIC AT JOEY SA ‘TOUGH HITS’

ni Jeffrey James A. Hoyla

INTRODUKSYON

Ang musikang Pilipino ay hindi maaaring bigyan lamang ng isang kahulugan. Una, ang musikang Pilipino ay sumasakop sa mga musikang nilikha sa iba’t ibang rehiyon ng bansa. Ang mga mamamayan sa bawat rehiyon ay may iba’t ibang kaugalian at kapaligiran na siyang sumasalamin sa mga musikang kanilang nalilikha. Pangalawa, ang musikang Pilipino ay nagdaan sa mga pagbabago, at nagbabago pa rin hanggang sa kasalukuyan, mula sa katutubo hanggang sa kontemporaryo, na siyang nagbibigay dito ng iba’t ibang kahulugan sa iba’t ibang panahon. Samakatuwid, ang musikang Pilipino ay malawak hindi lamang sa sakop, pati na rin sa panahon.

Sapagkat hindi pa itinuturing bilang mga Pilipino, ang mga mamamayan sa Pilipinas ay nagkakalayo at naiiba ayon sa tribo na kanilang kinabibilangan. Ang mga kanta noong bago dumating ang mga Kastila ay naglalarawan sa mga gawain sa loob ng tribo. Halimbawa, ang uyayi ay para sa pagpapatulog sa mga bata. Ayon kay Agoncillo (1990), ang uyayi ay payak sa diksyon at sa musika, at ito ay magandang pakinggan. Isa pang halimbawa ay ang mga awitin para sa mga kaganapan tulad ng kasal. Isa na rito ang chua-ay ng mga Igorot at ang katulad sa mga Tagalog na ihiman. Ayon pa kay Agoncillo (1990), isa pa ang kundiman, na tanyag sa Batangas, na basal sa Pilipinas:

Hayo na’t dimugin ang bato mong puso

Sa pait ng aking luhang tumutulo,

Nang ang mailap mong awa’y nang umamo

Sa walang hangganang tapat kong pagsuyo.

Isa pang uri ng kanta na ipinamalas ng mga katutubo ay ang mga kantang pandigma halimbawa na ang Iddem-dem Mallida ng mga Itneg. Ang dal-lot naman, ng mga Ilokano, ay kinakanta kapag may binibinyagan, ikinakasal o may piyesta.

Sa pagdating naman ng mga Kastila, napasok sa musikang Pilipino ang impluwensya ng Kristiyanismo. Hango mula sa dulang panrelihiyon tulad ng sinakulo ang pasyon. Isa pa rito ang moro-moro, na ayon kay Federico Sebastian (1973), ay siyang kinalulugdang panoorin ng mga mamamayan bago sumapit ang himagsikan laban sa mga Espanyol. Ayon naman kay Agoncillo (1990), ang moro-moro ay isang dramatikong bersyon ng awit, corrido at metrical romances na ang paksa ay tungkol sa Digmaan ng Moro. At ito ay isa sa mga paraan ng mga Espanyol upang maikalat ang Kristiyanismo.

Isa rin sa pinatanyag ng mga Kastila ay ang zarzuela. Ayon kay Fernandez (1978), ang pagpapakilala nito ay pinasimulan sa Maynila ni Dario Cespedes noong 1878 o 1879. Ngunit si Alejandro Cubero naman ang nagturo sa mga Pilipino upang itanghal ito. Ipinapakita ng zarzuela ang katayuan ng lipunan: ang pagkakahati ng mayayaman at mahihirap,at ang masama at mabuti.

Ang zarzuela rin ang naging sandata ng mga Pilipino upang maghimagsik laban sa mga Kastila. Ayon kay Sebastian (1973), sa dula pinagsumikapan ng mga manunulat na itanghal ang nag-aalab na damdamin ng mga mamamayan. Iba’t iba ang banghay at tagpuan ng mga tauhan sa bawat dula ngunit ang mga ito ay may iisang tema: ang tuligsain ang mga prayle at ang pamahalaang Kastila. Isa sa mga dulang ito ay ang ‘Ang Katipunan’ ni Gabriel Beato Francisco. Si Severino Reyes naman na itinuturing na ‘Ama ng dulang Tagalog’ ang nagtatag ng Gran Compaña de Zarzuela Tagala. Ayon pa kay Sebastian (1973), itinanghal ni Reyes ang Walang Sugat noong 1902 na inabot sa umaga ang mga tao upang panoorin ito.

Ngunit dahil naging salat sa mga gamit para sa pagtatanghal ng zarzuela, unti-unti itong napalitan ng vaudeville at pelikula. Sa pagsakop sa Pilipinas ng mga Amerikano, lubos itong nakilala. Ang vaudeville ay lubos na lumaganap dahil sa pagpapakilala nito sa mga pahayagan. Ayon kay Borromeo Lou, sa pamamagitan ni Fernandez (1978), ang vaudeville ay classic-jazz music. Patunay lamang ito na ang vaudeville ay nanggaling sa Amerika.

Samantala, ang pelikula ay inilunsad din kasabay ng vaudeville. Ang kaibahan lamang ay pawang mga may pangalan sa lipunan ang may kakanyahan na makapanood nito. Dagdag pa nito, ang mga sinehan ay naging lugar ng pagtitipon ng mga pinakakilalang pamilya sa Maynila. Ayon naman kay Sebastian (1973), ang pelikulang Tagalog naman na nagsimula noong 1912 ang naghatid sa Pilipinas ng kakaibang kaugaliang Kanluranin.

Sa pagputok ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, sumilang ang tinatawag na musikang popular sa Pilipinas. Ayon sa Cultural Center of the Philippines (CCP) Encyclopedia (1994), ang musikang popular ay unang narinig sa mga bulwagang pansayaw o kabaret at sa mga vaudeville, na sinasamahan ng mga slapstick–comedy, tap dance at mga pahapyaw na mga kundiman. Ipinapatugtog sa mga lugar na ito ang mga bagong indak noong panahong iyon tulad ng foxtrot, swing, charleston, tango at waltz, na itinutugtog naman ng Abelardo Orchestra sa Sta. Ana Cabaret, Ilaya Orchestra at iba pa. Samakatuwid, ang musikang popular sa Pilipinas ay unang nakilala bilang mga musikang pansayaw.

Pagkatapos ng digmaan, nagsimulang lumaganap ang telebisyon at radyo sa Pilipinas. Muling nanumbalik ang impluwensiya ng Amerika sa musikang Pilipino. Ayon sa CCP (1994), simula sa gitnang dekada ’50 hanggang dekada ‘ 60, naging popular ang rock ‘n roll, kung saan ang mga kanta nina Billy Haley, Chubby Checker, Bubby Holly, Cliff Richards at Elvis Presley ay lubos na tinangkilik. Nagkaroon pa ng mga patimpalak katulad ng sa Student Canteen at Tawag ng Tanghalan upang maghanap ng mga mang-aawit na magagaya ang tinig sa pag-awit nina Neil Sedaka, Nat King Cole, Tom Jones at Perry Como.

Ngunit noong dekada ’70, ang musikang popular ay nagkaroon ng bagong anyo. Ayon sa CCP (1994), ang musikang popular ay na-‘Filipinize’ dahil sa national reawakening noong mga panahong iyon. Ilan sa mga ito ay ang ‘Ngayon at Kailanman’ ni George Canseco, ‘Magsimula Ka’ ni Gines Tan, at ‘Ewan’ ni Louie Ocampo. Kasabay naman sa pagbabagong ito ang Pinoy Rock. Ayon kay Fortunato (1997), ang Pinoy Rock ay bunga ng eksperimentasyon nina Joey Smith at ng Juan de la Cruz Band. Isa sa layunin ng Pinoy Rock ay ang pagtangkilik ng mga tao sa musikang Pilipino. Ilan sa mga kanta na Pinoy Rock ay ang ‘Himig Natin’ ng Juan de la Cruz Band, ‘Laki sa Layaw (Jeproks)’ ni Mike Hanopol at ang ‘Bonggahan’ ng Sampaguita.

Tatlo pang anyo ang sumilang sa pagyabong ng musikang popular sa Pilipinas, ito ay ang: Manila Sound, Pinoy Folk at Pinoy Disco. Ayon kay Fortunato (1997), ang Manila Sound ay gumagamit ng mga bagong pagtatalinghaga, ilang kolokyalismo sa pananalita at parirala upang mailarawan ang ibig ipahiwatig ng kanta. Dagdag pa rito, gumagamit ito ng orihinal na titik ngunit nananatiling hiram ang himig at musika. Ayon sa CCP (1994), ang grupong Hotdog ang nagpasimula ng Manila Sound sa pamamagitan ng mga kantang ‘Ikaw Ang Miss Universe ng Buhay Ko’, ‘Pers Lab’, ‘Manila’, ‘Bitin Ako Sa Iyo’, ‘Annie Batungbakal’, at ‘Bongga Ka Day’.

Ang Pinoy Folk naman ay sumilang upang gamitin para maitalastas ang kaisipang nasyonalismo. Ayon sa CCP (1994), ang mga kantang ito ay maaaring diatribe laban sa pag-iisip na kolonyal sa mga Pilipino, pagpapalaya mula sa kalupitan at pagpapahayag ng positibong kaugalian ng mga Pilipino. Ang Pinoy Folk ay lalo pang nakilala nang ito ay gamitin sa demonstrasyon sa lansangan. Ayon kay Fortunato (1997), naging tanyag ang mga awiting ‘Handog ng Pilipino sa Mundo’, ‘Magkaisa’, at ‘Bayan Ko’.

Ang Pinoy Disco naman ay bersyon ng mga Pilipino ng mga musikang disco na ginawa ng mga Amerikano. Ayon sa CCP (1994), isa ang VST and Co. na nagpasimula ng Pinoy Disco sa paggaya nito sa boses ng Bee Gees sa mga kantang ‘Disco Fever’ at ‘Awitin Mo’.

Ngunit hindi lamang sa Pinoy Disco naging tanyag ang mga miyembro ng VST na sina Tito, Vic at Joey. Naipakilala nila ang ‘tough hits’ na nagsimula sa palabas na Iskul Bukol sa telebisyon.

Naniniwala ang may-akda na ang mga kantang napapabilang sa ‘tough hits’ ay naglalaman ng panunuligsa sa kaisipang kolonyal sa mga Pilipino. Dahil dito, inilagay sa pag-aaral ng may-akda ang mga piling kanta na napapabilang sa ‘tough hits’ upang mapatunayan ito.

TESIS NA PANGUNGUSAP

Panimulang pagsusuri sa tatlong kanta na kasama sa tinaguriang ‘tough hits’ nina Tito, Vic at Joey, na ang mga titik ng mga kanta ay naglalaman ng panunuligsa sa kaisipang kolonyal ng mga Pilipino.

SULIRANIN

Paano nanunuligsa sa kaisipang kolonyal ang wika sa titik ng mga kanta nina Tito, Vic at Joey?

SARBEY NG KAUGNAY NA PAG-AARAL

Parody

Ayon kay Dentith (2000), ang parody ay ang kasaklawan ng magkakaugnay na mga kaugaliang kultural na maaaring gayahin ng iba pang kultura, kung saan ang panggagaya ay may iba’t ibang antas. Ang parody ay mayroon pang ibang anyo katulad ng travesty, pastiche at spoof. Sa lahat ng ito, ang namamayaning katangian ay ang pagkakaroon ng kaugnayan sa tekstong objek ng parody ng tekstong gumagamit nito. Ang teksto ay hindi lamang iniuukol sa libro kundi sa iba’t ibang bagay na maaaring pag-ukulan ng pag-aaral o ‘pagbasa’.

Upang maging mabisa, ang parody ay dumadaan sa eksperimentasyon. Nilalayon nitong mahanap ang mga mahahalagang bahagi ng isang teksto upang sa paggawa ng parody tungkol dito ay naaaninag pa rin ng mga mambabasa ang katangian ng tekstong pinaghanguan ng bagong teksto, ang gumagaya. Ang panggagayang ito ay maaaring maglagay ng iba’t ibang dating (effect) sa mga mambabasa. Ayon kay Tolentino (2004), sa pamamagitan ng parody ay nagkakaroon ng iba’t ibang timpla ang panlasa- ang mataas ay nagiging mababa at vice-versa. Ayon pa kay Dentith (2000), ang parody ay isa sa mga paraan kung saan ang wika ng ibang grupo ay ginagawang katawa-tawa at tinutuligsa naman ang bagong istilong pampanitikan.

Ang parody ay nagbibigay ng bagong anyo sa mga lumang teksto. Isa sa mga nagpapatunay rito ay si Rolando Tolentino (2004) kung saan, sa kanyang libro tungkol sa kulturang popular, ay ginamit na halimbawa ang Bubble Gang. Sa kanyang halimbawa ay ipinakita niya ang pag-uugnay ng segment na ‘Ang Dating Doon’ sa isang palabas pa rin sa telebisyon na ‘Ang Dating Daan’. Ayon pa kay Tolentino (2004), nagkakaroon ng bagong paraan sa pag-unawa sa mga institusyong tulad ng relihiyon, politika, showbiz, wika at ang iba't ibang relasyong pangkapangyarihang ioopensiba ng parody.

May ibang pag-aaral pa na binabanggit ang parody sa pagpapaliwanag ng namamayaning kaayusan sa lipunan. Isa sa mga pag-aaral na ito ay ang ginawa ni John Fiske tungkol kay Madonna. Sa pag-aaral ni Fiske (1997), napag-alaman na ang katauhan ni Madonna ay punung-puno ng mga simbolismo na naiuugnay sa mga institusyon tulad ng simbahan at ideolohiya tulad ng patriarchy. Ang pag-uugnay na ito ay naisakatuparan dahil sa parody. Ayon pa kay Fiske (1997), ang parody ay isang mabisang kasangkapan upang maglagay ng hamon sa namamayaning ideolohiya. Ang paghahamong ito ay nagpabago sa pagtingin ng tao, lalo na sa mga babae, sa kanyang sarili. Halimbawa nito ay ang mga imaheng gawa ni Madonna sa kanyang music videos, na ayon kay Fiske (1997), ay nagpapabago sa pagtingin ng mga kababaihan sa kanilang sekswalidad at maaari nila itong ibatay sa kanilang hilig at hindi sa pagtingin sa kanila ng mga kalalakihan.

Ginamit din ang parody upang tuligsain ang mapang-aping pamahalaan at ang mga may katungkulang nagmamalabis sa kanilang kapangyarihan. Isa na rito ang ‘Amain Namin’ ni Marcelo H. del Pilar na hango sa dasal na ‘Ama Namin’:

Our uncle who art in the convent,

cursed be thy name,

may we be delivered from thy greed,

may thy throat be slit here on earth as it is in heaven.

Give back this day our daily rice

Thou hast stolen from us and draw our laughter

By thy lowing as thou laughest when thou stealest our money;

And deliver us from thine temptation

and save us from thine foul mouth. Amen.

Ginamit na rin ang parody sa pag-unawa sa namamayaning kaayusan sa pelikulang Pilipino. Ayon sa www.thewilyfilipino.com, ginamit ni Joey de Leon ang mga simbolo ng kulturang Amerikano sa pelikula upang tuligsain ang pamamayani ng kulturang Kanluranin. Sabi pa nito, ang gusto pang ipahayag ng mga pelikula ni de Leon ay ang pagtanggap ng mga bayaning Pilipino sa pelikula.

Pag-aaral sa titik bilang pagpapahalaga sa nilalaman ng kanta

Ang kanta ay ginawa hindi upang kantahin lamang. Ito ay isang sining sapagkat nakapaloob dito ang iba’t ibang karanasan ng tao.

Ang kanta ay may musika at titik. Ang pag-aaral sa dalawang aspetong ito ay nakapaloob sa musicology. Ayon pa kay Middleton, sa pamamagitan ni Shuker (2001), ang musicology ay:

The whole body of systematized knowledge about music, which results from the application of a scientific method of investigation or research, or of philosophical speculation and rational systematization to the facts, the process and development of musical art, and to the relation of man in general.

Sa pag-aaral na ito rin nalalaman ang mga mensahe ng kanta sapagkat iniuugnay nito ang kanta sa tao. Ngunit sa pagdating ng mga bagong genre tulad ng rock at musikang popular, nagbago ang pagtingin dito. May mga bagong konsepto na pumapasok sa musika na lalo pang nagpapahirap upang unawain ang nilalaman ng isang kanta. Ayon pa kay Shuker (2001), ang pagnanais na baguhin ang ibang konsepto sa traditional musicology upang iugnay sa musikang popular ay nabigo at nagkakaroon pa ng balakid sa mga ‘musically non-literate’ upang maunawaan ito.

Ang pag-unawa sa isang kanta ay mas makakamit kung lalawakan pa natin ang pag-aaral nito. Hindi lamang kailangan pag-aralan ang kaugnayan ng kanta sa damdamin ng tao, kung hindi, kailangan din pag-aralan ang dating nito sa kanyang paligid. Ayon pa kay Shuker (2001), kailangan pa ng mas malawak ng pag-unawa sa kanta sa pamamagitan ng kaugnayan nito sa tagapakinig, at sa generic at historical na kalagayan ng teksto sa kanta at ang gumawa nito.

Ang lawak ng pag-unawang ito ay naisagawa sa pamamagitan ng pag-aaral sa mga titik ng kanta. Ayon pa kay Frith, sa pamamagitan ni Shuker (2001), maaaring mabasa sa titik ng kanta ang mga salik sa lipunan ang gumawa nito. Ito ay sinang-ayunan pa ni Cooper nang sinabi niya na ang mga salita sa kanta ay nagpapahayag ng kalagayang panlipunan at dahil ang mga gumawa ng mga titik ay bahagi rin ng lipunan, naipahayag niya ang kalagayang ito sa kanta (2001). Ito rin ang pananaw nina Shepherd at Davis na ang kahulugan (meaning) ng isang teksto sa musika ay:

…a consequence of an intense dialectical interaction between text, other adjacent texts (lyrics, images, movement) and social, cultural and biographical contexts.

Post-kolonyalismo

Ang Pilipinas ay naging kolonya ng tatlong bansa sa loob ng humigit-kumulang limang daantaon. At sa loob ng panahong ito, nagtagumpay ang mga kolonisador sa pagpapalaganap ng kanilang ideolohiya upang ang Pilipinas ay sakupin at inabuso nila ang mga likas na yaman dito. Sa pisikal na paglaya ng Pilipinas, ito ay nagkaroon ng sariling pamahalaan noong 1946. Ngunit ang paglaya nito ay hindi nangangahulugan na ang impluwensiya ng mga nanakop ay nawal na sa mga isipan ng mga Pilipino. Ito ay nag-iwan ng tatak sa mga Pilipino na sila ay kolonya pa rin ng mga kolonisador, ngunit ito ay hindi hayag. Ito ang naglalarawan sa sinasabing neokolonyalismo. Ayon pa kay Lichauco (1978), ang mga neokolonya ay karamihan na sa komunidad ng mga papaunlad na bansa na tinatawag pa rin na Third World. Ito ay ang mga bansang may sariling pamahalaan ngunit nananatiling mahina dahil sa ekonomiyang hindi pa maunlad, at dahil dito, sila ay umaasa at madaling maimpluwensiyahan ng mga malalakas na bansa. Ito ay umaakma sa Pilipinas na nananatiling malapit sa Estados Unidos na isang superpower.

Sa kabilang banda, hindi lamang sa ekonomiya maaaring magamit o maabuso ang isang post-kolonyal na bansa. Isa pa, hindi lamang sa aspektong pang-ekonomiya nakikita ang isang bansa. Ito ay may mga mamamayang may kultura at may pulitikal na istruktura o sistema. At sa matagal na pananakop ng mga dayuhan sa Pilipinas, maaaring naiba na ang kultura at sistema ng pulitika nito. Ito ang mga aspektong pinag-aaralan sa postkolonyalismo mula sa epekto ng pagiging kolonya ng isang bansa sa mahabang panahon.

LAYUNIN

Patunayan na nanunuligsa sa kaisipang kolonyal ang wika sa titik, na kasama sa ‘tough hits’, ang mga sumusunod:

Iskul Bukol

Ang Mga Babong (I’m Coming Home)

‘Hey Jude’ ng Beatles Dept.

TEORETIKAL NA BALANGKAS

Ang mga kanta nina Tito, Vic at Joey ay isang pagtuligsa sa kaisipang kolonyal sa mga Pilipino. Pinaniniwalaan na ang mga ito ay nangungutya sa sistemang umiiral sa lipunan. Ipinapakita nito ang kalagayan ng mga Pilipino sa postkolonyalismo na pananaw at nilalabanan ang kaisipang kolonyal na ito sa pamamagitan ng pagtawa, na tumutugon sa teorya ng eskapismo, sa mga imaheng kumakatawan sa kaisipang kolonyal na ginamit sa mga titik ng kanta, na tumutugon sa konsepto ng parody.

DEPINISYON NG MGA TERMINO

Parody- labis na imitasyon o panggagaya sa isang teksto, o kadalasan ay istilo ng isang teksto, upang ilagay ito sa katatawanan.

Eskapismo- paraan ng pagtakas mula sa katotohanan o realidad na nangyayari sa mundo sa pamamagitan ng paghahanap ng aliw, pantasya o mga gawain kung saan magkakaroon ito ng dibersyon mula sa realidad.

Post-kolonyalismo- mga aspekto (ekonomik, pulitikal, panlipunan at iba pa) na naglalarawan sa mga bansang dating naging kolonya at kung paano naimpluwensiyahan ang mga aspetong ito ng mga patakaran (policies) ng kolonisador, at kung paano ito nabago ang pagkakakilanlan (identity) ng mga bansang dating naging kolonya.

Tough hits- mga kantang hango sa iba pang kanta ngunit ang titik nito ay pinalitan nina Tito, Vic at Joey upang ito ay maging katatawanan.

METODOLOHIYA

Pagsasaliksik

Sinaliksik ng may-akda ang mga isteryotipiko at mga pangyayaring naglalarawan ng mga kaisipang kolonyal, lalo na sa maka-Kanluranin.

Pagsusuring intertextuwal

Sinuri ng may-akda kung paano ginamit ang mga bagay na naglalarawan sa kaisipang kolonyal sa pagtutuligsa dito. Sinuri rin ng may-akda ang mga institusyong naaapektuhan ng mga isyung inilalahad ng mga titik ng kanta patungkol sa kaisipang kolonyal sa mga Pilipino.

SAKLAW NG PAG-AARAL

Minabuti ng may-akda na limitahan sa tatlong kanta ang ilalagay sa pag-aaral upang mabigyang-pansin ang mga bagay na naglalarawan sa kaisipang kolonyal at ang mga institusyong naiuugnay tungkol dito.

Minabuti rin ng may-akda na pag-aralan lamang ang titik ng mga kanta sapagkat wala itong sapat na kaalaman upang pag-aralan ang aspektong pang-musika ng kanta.

KAGYAT NA PAGSUSURI

Ang ‘tough hits’ ang salitang ginamit nina Tito, Vic at Joey sa mga kantang hinango sa iba pang kanta ngunit pinalitan ang mga titik ng huli. Ang ‘tough hits’ ay unang ginamit sa Iskul Bukol, isang situational comedy noon na kinatatampukan din ng tatlong mang-aawit. Ito ay nalikha noong 1979, panahon kung saan ang musikang popular ay na-‘Filipinize’ dahil na rin sa kagustuhan ng mga Pilipino na maipahayag ang damdaming makabayan. Dahil dito, nagsulputan ang mga iba't ibang genre ng musika na may tatak Pilipino tulad ng PInoy Rock at Pinoy Folk. Naglalayon ang iba’t ibang genre na maipakita ang talento ng mga Pilipino sa musika at tangkilikin ito. Isa pa, gustong ipakita nito ang totoong kalagayan ng Pilipinas noong mga panahong iyon. Nilalarawan ng Pinoy Rock ang potensyal nito na ipakita ang panlipunang kalagayan at suliranin, tulad ng kaisipang kolonyal, kahirapan, prostitusyon, mailap na hustisya at iba pa.

Naniniwala ang may-akda na ang mga kanta na kasama sa ‘tough hits’ na pinatanyag nina Tito, Vic at Joey ay naglalarawan din ng kalagayan ng ating lipunan at ang kalagayan ng pagkakaroon ng kaisipang kolonyal sa mga Pilipino ay tinutuligsa sa kanta sa pamamagitan ng paggamit ng mga bagay o imahe, na may kaugnayan sa pagiging kolonya ng Pilipinas, sa katatawanan.

Iskul Bukol

Ito ay ilan sa mga titik mula sa kantang ‘Iskul Bukol’. Ang kantang ito ay hango, o parody, sa nakakatawang palabas na Iskul Bukol:

Iskuwelang kuwela ‘to

Dito’y enjoy ako

Konting aral lang at konting bulakbol

Nandito nang lahat, madaldal at bulol

Ito na nga. Iskul Bukol!

Hanggang sa umuwi mula pa sa roll call

Lahat ay magulo but okey lang it’s cool

Ito ay terrible, ito’y buhul-buhol

Ito na nga, Iskul Bukol!

Sa school namin ay sigurado ka

Sa happening at sa katatawa

Sigurado ang mga pabongga

Ang ‘di lang sure ang pagpasa.

Maliwanag na makikita sa mga titik na ang paaralan ang institusyong isa sa mga naaapektuhan ng kaisipang kolonyal. Alam natin na ang pinakamahalagang pamana sa atin ng mga Amerikano ay ang edukasyon. Ngunit ang sistema ng edukasyon na inilatag sa atin, ayon kay Lichauco (1978), ay sistema na nagpapayabong ng colonial complex at nagpapatuloy sa pagtangkilik sa ugali, gawain at mga institusyon na produkto ng kasaysayan, kabihasnan at kulturang hindi sa atin. Samahan pa ito ng istratehiyang paggamit sa romantisismo, sa mga aklat na pinapabasa sa mga mag-aaral noon, upang hadlangan ang damdaming mapagpalaya na tinataglay ng mga katutubo, ani Pefianco (1999). Ito ay nagdulot, ayon kay Lichauco (1978), ng pagkiling ng katapatan ng mga Pilipino sa dalawang bansa, sa Pilipinas at sa Amerika.

Ang kaisipang kolonyal na ito ay tinutuligsa naman ng wika sa titik ng kanta. Mapapansin na ginamit sa kanta ang mga salitang enjoy at cool. Nangangahulugan ito na ang mang-aawit ay masaya. Ngunit ang kasiyahan na nadarama na mang-aawit ay hindi dahil sa siya ay nasa paaralan kung hindi ay dahil magulo sa paaralan. Mapapansin na ginamit ang salitang bulakbol. Ang bulakbol ay hango sa salitang Ingles na blackball na ang ibig sabihin ay slacker o pagtakas sa gawain. Ang mang-aawit ay nasisiyahan sa magulong kalagayan ng paaralan at ang pagtakas nito sa mga gawain sa paaralan. Kung ilalagay na ang paaralan na tinutukoy rito ay representasyon ng sistema ng edukasyon ng mga Amerikano, nagiging pagsuway ito sa sistema sa pamamagitan ng pagiging masaya ng mang-aawit sa magulong kalagayan ng paaralan at sa pag-iwas nito sa mga gawain sa paaralan. Ito ay masasabi ring pagrerebelde sapagkat hindi sinusunod ng mang-aawit, bilang mag-aaral, ang mga patakaran ng paaralan bagkus ay pinagtatawanan niya ang kaguluhang dulot ng mga patakarang ito. Ang kaguluhan na nangyayari sa loob ng sistemang ito ay tinatawag sa kanta na Iskul Bukol.

Sa malawakang pagtingin, ginawang di-sibilisado ang mga mag-aaral sa kanta sa loob ng sistema na ang layunin ay ang kaayusan at ang pagka-sibilisado ng mga mag-aaral. Nangangahulugan ito na tinutuligsa ng wika sa titik ng kanta ang nosyon ng mga kolonisador na ang kolonisado, halimbawa na ang Pilipinas, ay katutubo, marahas at hindi sibilisado, na ayon kay Pefianco (1999), kailangan ng kolonisado ang kolonisador na maging isang gurong magdadala ng urbanidad sa buhay ng katutubo. Sa pamamagitan ng paglagay ng mga hindi sibilisadong mag-aaral sa sistema, ipinapakita nito na hindi mabisa ang sistema upang gawing sibilisado ang hindi normal na tao. Ipinapakita nito na magiging sibilisado at mahinahon lamang ang mag-aaral, na kumakatawan sa mga Pilipino, kung aalisin ang sistema na nakakasama rito.

Ang Mga Babong (I’m Coming Home)

Ang kantang ito ay parody ng ‘I’m Coming Home’ na pinatanyag ng grupong Reed. Babong ang iba pang katawagan sa mga kababaihan. Ang salitang ito ay naging tanyag din noong dekada ’70.

May mga babong nalulungkot taun-taon

Pagkat ang kulubot nila’y nadagdagan.

May mga babong kahit hindi na lumamon

Basta makasunod lang sa uso ngayon.

Mayroong mga babong

Make-up lang at mahjong

Kumpleto na ang buhay niya.

Pagkagising niya, ligo at paganda

Sala at halo na.

May mga babong makasunod lang sa moda

Nag-mi-mini kahit ang legs niya ay maxi.

May mga babong makasunod lang sa moda

Nag-so-short siya kahit apat ang hita niya.

May mga babong mas lagi sa salon

Kaysa sa tahanan nila.

At mas matagal pa

ito sa salamin

kaysa sa asawa.

May mga babong makasunod lang sa moda

Nag-so-short siya kahit apat ang hita niya.

Makikita natin sa mga titik na ito na ang pamilya, bilang institusyon, ay naaapektuhan ng isyu sa kaisipang kolonyal. Tumatalakay ito sa mga babae, matrona man, may asawa o wala, na mahilig sa mga materyal na bagay na sa tingin nito ay ito ang pinakamataas na antas ng kaligayahan. Kung babalikan ang kasaysayan, maaari itong iugnay sa paglalagay ng produktong Amerikano sa Pilipinas. At sa haba ng panahon na ang ekonomiya natin ay nakasandal sa Amerika, naging pamantayan na natin ng buhay ang pamantayan na sinusunod ng mga Amerikano. Ayon pa kay Agoncillo (1990), ito ay nagdulot ng pagwawalang-bahala, paglimot at pagkamatay ng mga industriya sa Pilipinas. Dito nagsimulang tawaging ‘bakya’ ang mga produktong hindi galing sa Amerika, mga produktong gawa sa Pilipinas. Natatak sa mga kababaihan na ang uso o moda ay kailangang tangkilikin at mahalin hanggang sa umabot sa hindi pagmamahal sa sarili at sa kanyang pamilya, at sa bansa.

Dito rin natatak sa mga kababaihan, at pati na rin sa mga Pilipino, ang konsepto ng kagandahan ng Kanluranin. Nalimot na ng karamihan sa mga Pilipino na ang kagandahan ay hindi nakikita sa panlabas na anyo kung hindi na rin sa kagandahang-loob. Ayon pa kay Hall (2001),

Once Filipinas who migrate West have idealized light skin, they may develop a racist self-concept reflected in the bleaching of hair and other cosmetic alteration.

Dito rin sa materyalismong ito nagdulot ng pagkiling ng mga kababaihan sa mga Amerikano bilang asawa sa hinaharap. Ayon kay Hall (2001), ito ay tinatawag na psychological colonization na mapapansin sa mga migranteng Filipina. At aniya,

This form of Western group access is no doubt an extension of Western influence.

At ang impluwensiyang ito ang nagbigay sa atin ng kaisipang kolonyal sa mahabang panahon.

Isa pang isyu na tinatalakay ng kanta na may kaugnayan sa pamilya ay ang mahjong na representasyon ng pagsusugal. Noon pa man bago dumating ang mga Kastila, nagsusugal na ang ating mga ninuno. Ngunit ang pagsusugal na ito ay pangkatuwaan lamang. Subalit sa pagdating ng mga Kastila, ang pagsusugal ay naging bisyo na ng maraming Pilipino. Ayon pa kay San Pablo (1978), sinabi ni Rizal sa kanyang Noli at Fili na sadyang tinuruan ng mga konkistador ang mga indiyong dinatnan nila at sadyang ginawang kasangkapan ang bisyo upang panatilihing mahina at marupok ang karakter ng mga ninuno natin.

Nanunuligsa ang wika sa titik ng kanta sa kaisipang kolonyal sa pamamagitan ng paglalahad ng masamang epekto ng impluwensiya ng Kanluran. At sa kantang ito, ginawang pokus ang pamilya sa paglalahad ng masamang epekto. Inilahad dito kung paano ang labis na pagtangkilik sa konsepto ng kagandahan ng Kanluran ay nakasasama na umabot na sa pagwawalang-bahala ng babae sa tungkulin niya sa pamilya bilang asawa at ina. Isa pa, inilahad sa kanta ang masamang dulot ng labis na pagsusugal, na naging kasangkapan ng mga kolonisador sa pagpaparupok ng karakter ng mga Pilipino, sa pagsasama ng pamilya. Ayon kay San Pablo (1978),

Dahil sa pagsusugal, maraming buhay ang hindi maligaya. At ayon sa surbey, ito ay nagiging dahilan ng paghihiwalay ng mag-asawa at ng umpisa ng pakawasak ng katahimikan sa pamilya sa dahilang napapabayaan ng ama o ina ang kanilang tungkulin bilang magulang kung sila’y nagsusugal. Minsan, ang salaping dapat iukol sa mga pangngailangan ng pamilya ay nauubos sa bahay-pasugalan at dahil dito’y kinakapos ng pambili ng mga kailangan ng katawan.

‘Hey Jude’ ng Beatles Dept.

Ang kantang ito ay hango rin sa parehas na pamagat ng kanta ng Beatles:

Saint Jude dalangin ko

Makakita ng trabaho

Si misis ‘pag siya ay nasa office

Akong naiiwan para mag-la-la-la-la

Laba ng bra.

Makikita rito ang kaugnayan ng lipunan at relihiyon sa isyu ng kaisipang kolonyal. Sa lipunan bago pa man dumating ang mga Kastila, malaki na ang ginagampanan ng babae sa lipunan. Siya ang nagsilbing tagapamagitan sa diyos na kanilang sinasamba at ng mga tao (babaylan) at namumuno sa kanilang nasasakupan (raja). Ngunit sa pagdating ng mga Espanyol, iwinaksi ng mga prayle ang katutubong pananampalataya kasabay ng pagtali sa mga babae na maging indio at habambuhay na magdasal sa mga rebultong diyos.

Nagrerebelde ang wika sa titik ng kanta sa pamamagitan ng paghingi ng tulong ng lalaki kay St. Jude, santo ng mga walang pag-asa, upang ito ay magka-trabaho. Inilalahad nito ang kagustuhan na matanggal sa pagkakapako ang mga babae mula sa pananaw ng Kanluranin na ang babae ay nasa tahanan lamang dapat, partikular na sa pananaw ng mga Espanyol na ang mga babae ay nakatali sa pagdadasal lamang. Isinasaad pa nga rito ang ‘women empowerment’ na kailangan ng atin bansa ngayon. Ayon pa kay Andres (1981),

Filipino women must be permitted to play an important role in society. We can enhance society by improving “woman power.” If this is not done so, female potential for productivity is wasted. They have their share in societal development. To educate society, we must educate the women.

KONKLUSYON

Tinutuligsa sa mga titik ng kanta, na pinatanyag nina Tito, Vic at Joey na kasama sa ‘tough hits’, ang kaisipang kolonyal sa mga Pilipino.

Sinubukan nitong hamunin ang namamayaning kaayusan sa lipunan sa pamamagitan ng pagtatalakay ng mga institusyong naaapektuhan ng kaisipang kolonyal tulad ng paaralan, simbahan at pamilya.

BIBLIOGRAPIYA

Agoncillo, Teodoro A. History of the Filipino People. Quezon City: R.P.

Garcia Publishing Co. 1990.

Andres Tomas D. Understanding Filipino Values: A Management Approach.

Quezon City: New Day Publishers. 1981.

Angeles, Ma. Teresa B. and Marissa P. Barlaan. “Pinoy Rock: Batayan sa Pagkilala sa Kasalukuyang Kultura, Lipunan at Pagkataong Pilipino.” Mga Pananaliksik sa Sikolohiya ng Wika. Comp. Virgilio Enriquez. Quezon City: UP Dept. of Sociology. n.d.

Cultural Center of the Philippines. “The American Colonial and Contemporary Traditions.” Philippine Music. Vol. 6 of CCP Encyclopedia of Philippine Art. Manila: Cultural Center of the Philippines. 1994.

Dentith, Simon. Parody. New York: Roultedge. 2000.

Fiske, John. Understanding Popular Culture. n.p. 1997.

Fernandez, Doreen G. The Iloilo Zarzuela: 1903-1930. Quezon City: Ateneo de Manila University Press. 1978.

Fortunato, Teresita. “Ang Musikang Pilipino: Dekada ‘70-’80.” Batingaw.

Quezon City: Rex Bookstore. 1997.

Sebastian, Federico B. Ang Dulaang Tagalog. Quezon City: Bede’s Publishing House, Inc. 1973.

Shepherd, John and Jennifer Giles-Davis. “On The Negotiation of Meaning.” Music, Culture and Society: A Reader. New York: Oxford University Press. 2000.

Shuker, Roy. Understanding Popular Music. London: Routledge. 2001.

Tolentino, Rolando B. Ang Bago, Bawal at Kasalukuyan. Vol. 4 of Kulturang Popular. Manila: Anvil Publishing Inc. 2004.

http://www.thewilyfilipino.com/blog/archives/000447.html

Basahin ang Papel!

Bilyaran Tayo!

Bata ng bayan si Efren Bata. Dinala niya ang bisyong bilyard sa ibang lebel. Ngayon siya's sikat, kasintingkad na niya ang pagka-uso ng bilyard sa ating bayan. Inusisa ito ni Mayraluna Lao sa kanyang papel dito sa PanPil 17.

ISANG PAGSUSURI SA LARONG NINE BALL AT SA PAGSIKAT NITO MULA NOON HANGGANG NGAYON

ni Mayraluna L. Lao

INTRODUKSIYON

Parte na sa kultura nating mga Pilipino ang maglibang at magsaya sapagkat ang mga Pilipino ay likas na masayahin. Sabagay, ano bang kultura sa mundo ang walang aspeto ng paglilibang. Ang paghahanap ng iba’t-ibang klase ng libangan ay nagiging ekstensiyon upang makalimutan ang pagod at suliranin ng mga nagdaang araw. Sa ating kultura, maraming bagay ang pumapatok upang mapaglibangan, tulad na lamang ng telebisyon, radyo, pelikula, teatro at syempre, ang mga laro at paligsahan. Ayon nga kay Prof. Prospero Covar (1998):

“Ang laro ay matanda pa sa humukay ng ilog. Ang laro ay nilalaro ng mga hayop na unang lumitaw sa mundo at naging kontemporaryo ng tao. Marahil, minana natin ang laro sa kanila o tahasang nangopya tayo.”

Kaya kung ating babalikan ang panahon ng ating mga ninuno, mayroon na talaga tayong unang porma ng mga ito. Tulad na lamang ng Pungitan, Tablita, Cara Cruz, Birachapa, Puti-Pula-Itim, Tapatan at marami pang iba. Sa mga laro pa lamang na ito, makikita na natin ang pagkahilig ng mga Pilipino sa kompetisyon at pakikipagpaligsahan. Mas nakadaragdag kasi ng aliw at kasiyahan kung hahaluan ng kaunting pressure sa mga manlalaro. Ayon nga muli kay Covar (1998):

“May iba’t-ibang klase ng paligsahan: pagandahan, pabilisan, hulaan, utakan, kasama na rin ang gulangan. Kaipala mayroon na itong batas o ‘rules of the game.’ Maaaring sa paligsahan, mawawala ang aliw at kasiyahan o dili kaya ang pananalo ang nagiging basehan ng aliw at kasiyahan. Kung pagkaminsan o kalimitan, ito’y nauuwi sa pustahan o sugal.”

Ang mga larong nahahaluan ng paligsahan ay tunay ngang pumapatok sa atin sapagkat ayon nga s isang aklat ni Virgilio Eniquez (1977) sa kanyang aklat tungkol sa sikolohiyang Pilipino:

“Isa sa mga paraan ng interaksyon ng mga Pilipino o ‘mode of interaction’ ay ang pakikitungo, pakikisalamuha, pakikisama, pakikiisa, at siyempre ang pakikilahok.”

Ang lahat ng ito ay nararanasan natin sa mga palaro o paligsahan na sobrang ikinatutuwa ng mga Pilipino.

At sa pagdating ng mga mananakop tulad ng mga kastila, ang mga larong etniko ay napalitan, lalo na nang dumating ang mas modernong mga laro na dala ng mga Amerikano. Ilan na lamang sa mga larong nakuha natin sa kanila na patok na patok ay ang baseball, bowling, basketball at syempre ang aking papaksain ngayon, ang larong bilyar partikular na ang larong Nine Ball. Bagama’t ang larong bilyar ay may sariling batas at patakaran na sa paglalaro nang dumating sa atin. Kalauna’y nahaluan din ito ng sariling tatak ng pinagsikatang lugar at sa ating sitwasyon ay tatak-Pilipino. Ang mga sariling jargon o lenggwahe ng laro ay unti-unting nagsulputan. At iba’t-ibang technique ay unti-unting natuklasan. Mga pagbabagong mas kinagat at ikinasiya ng mga Pilipinong manlalaro.

TESIS NA PANGUNGUSAP

Isang panimulang pagsusuri sa lumalaganap na larong pool partikular ang Larong Nine-Ball sa Pilipinas sa aspekto ng pamamaraan ng paglalaro at Lenggwaheng ginagamit dito at ang implikasyon ng nasabing laro sa kulturang popular at sa mga kabataan.

SULIRANIN

Sa paglaganap ng mga bilyaran o poolrooms sa buong kamaynilaan, nais kong sagutin ang mga sumusunod na mga katanungan:

• Ano nga ba ang natatanging katangian ng larong Nine-ball upang maging patok na patok ito sa mga Pilipino lalong-lalo na sa mga kabataan?

• Ano-ano ang mga pagbabagong nangyari sa larong ito mula pa noon hanggang sa ngayon?

• Ano-ano ang mga jargon na ginagamit ng mga Pilipinong manlalaro sa larong ito?

SARBEY NG KAUGNAY NA PAG-AARAL

Bilyar Versus Pool at ang Nine-Ball

Bago natin simulan ang pagsasaliksik sa napili kong paksa, nais ko munang linawin ang isang bagay na madalas nating gagamitin dito, ang kaibahan ng salitang Bilyar sa Pool. Kadalasang nagkakaroon ng miskonsepto sa dalawa. Minsa’y nagagamit ang salitang bilyar imbis na pool o pool sa halip na bilyar. Ngunit ano nga ba ang pagkakaiba ng dalawa?

Ang salitang bilyar ay tumutukoy sa lahat ng cue sports—ang pool, ang carom at ang snooker.

Ang Pool ay nilalaro sa isang Pocket Billiard Table na kilala na rin sa tawag na Pool Table. Ito ay isang mesa na may anim na butas kung saan doon inihuhulog ang mga Object Ball (tingnan na lamang ang depinisyon sa Appendix B). Ang Carom naman ay nilalaro sa isang mesang walang butas at ang snooker ay isang uri ng larong pool ng mga Ingles.

Samantala naman, may mga uri din ang pool na nilalaro sa isang pocket billiard table. Ang Fifteen Ball Pool o 14:1 Continuous Pool, Eight Ball, Seven Ball, One Pocket at ang pinakakilala sa Pilipinas na Nine Ball. (Ito ay tatalakayin sa mga susunod pang pahina). Bawat isa ay may kanya-kanyang paraan ng paglalaro at katangian.

Ngayon ay nabigyang linaw na natin ang Bilyar sa Pool at sa Nine-Ball. Maaari na akong tumungo sa susunod na paksa.☺

Kasaysayan ng Larong Bilyar

Ayon sa aking mga nasaliksik, wala talagang konkretong tala ng kasaysayan o pinagmulan ang bilyar. Kadalasan, ito ay nakakabit sa croquet na isang laro ng mga Pranses noong ikalabinlimang siglo. Parehas kasi sila ng konsepto bilang laro kung saan, gamit ang isang stick ay itutulak mo ang bola upang tamaan ang isang kahoy o peg.

Ngunit ayon sa napag-alaman, ang billiards ay nagmula sa isang terminong Pranses na billart na tumutukoy sa stick na ginagamit dito at bille na ang ibig sabihin sa Ingles ay ball o bola sa ating lenggwahe.

Masasabi ding mayroon nang larong bilyar kahit noong panahon pa ni Shakespeare sapagkat nabanggit ito sa kanyang likhang Anthony and Cleopatra.

Ayon pa sa isang artikulo ni Joseph Orbeta (2000):

Ang larong bilyar ay ginawang sayantipikong laro ng isang Pranses na bilanggo, si Captain Mingaud, sa loob ng kanyang karsel; hanggang umabot sa puntong ayaw na niyang lumabas ng bilangguan dahil nahirati na siya sa paglalaro ng bilyar sa loob ng piitan.

Si Mingaud rin ang naglagay ng katad sa dulo ng cue para mas makapit at maging asintado ang tira ng mga bola. Ngunit nagkaroon ng suliranin sa malimit na pagpapalit ng katad kapag ito’y pudpod na; kaya’t minabuti ni Jack Carr, isang Ingles na nagtuturo ng bilyar, na kiskisan ng twisting chalk ang dulo ng cue. Si Carr din ang nagpasimula sa paglalagay ng pektus sa bola, o ang spin.

Naging popular sa Amerika ang bilyar nito lamang ika-labingsiyam na siglo. Ngunit masama ang imahe ng bilyar na tinatawag na pool, na ang literal na ibig sabihin ay magkalap ng taya.

Lulubog, lilitaw, ang bilyar sa Amerika, na ang kalimitang manlalaro ay ang mga lasenggo sa mga poolrooms ng coffee shops at bars. Kaya hindi mahirap isiping ang mga Kanong sundalo ang nagpauso ng bilyar sa Pilipinas nang sakupin ang ating bansa.

Ngunit ayon naman sa pananaliksik ni Mr. Alexander R. Webb (1892), naging konsul ng United States of America sa Manila, mayroon siyang naitalang laro na nagngangalang Billar de Barimbao (para sa larawan ng mga kagamitan sa laro, tingnan ang Appendix A). Kung iyong titingnan ang larawan, nahahawig ito sa bilyar na bersiyon ng mga Europeo. Mayroon itong apat na pin na apat na puntos ang katumbas bawat isa at ang pinakamalaki, na nasa gitna ay limang puntos naman ang katumbas. Patutumbahin ng isang manlalaro ang mga pin sa pamamagitan ng stick at bola. Ang bawat manlalaro ay tataya ng halaga at ang unang maka-dalawampu’t-isang puntos ang panalo. Ngunit kung siya ay sumobra dito, mawawala ang mga nagawa niyang puntos, mapagpapatuloy pa niya ang laro ngunit hindi na siya pwedeng makapagtaya pa ng pera hangga’t wala pang naitatanghal na panalo. Noong una, ito ay kilala sa katawagang barimbao, ngunit nang dumating ang bersyon ng mga Europeo, ito ay napalitan ng Billiar de Barimbao.

Mga Paraan ng Paglalaro sa Iba’t-ibang Larong Pool

Maraming larong maaaring laruin sa isang pocket billiard table. Ang mga sumusunod ay ayon sa libro ni Steve Mizerack (1982) Ito ang mga nasabi niyang laro at pamamaraan:

Ø 14:1 Continuous Pocket Billiards

Sa larong ito, ang labinlimang bola ay nakaayos sa trayanggulo sa kabilang dulo ng mesa. Ang layunin ay tamaan ang mga bola isa-isa sa pamamagitan ng pato at tako at maihulog ang mga ito sa butas o kaya ay patamain sa cushion ng lamesa. Kailangang maiwasang ihulog ang pato sa butas upang hindi mabawasan ng iskor. Upang manalo, kailangang makakuha ng 50-100 na puntos, kapag kampiyonato ay 150 na puntos. Kaya ito tinawag na 14:1 Continuous dahil matapos mahulog ang labing-apat na bola sa butas ay matitira ang labing-lima bilang break ball at ang labing-apat ay muling aayusin sa patatsulok na ayos.

Ø One-Pocket

Simple lamang ang patakaran ng larong ito. Bago magsimula, ang laban, ang bawat manlalaro ay pipili ng kanya-kanyang butas na paghuhulugan ng kanilang bola. Ang unang makawalong bola ang itatanghal na panalo. Ang mga bola ay nakaayos nang nakatatsulok nang walang partikular na pagkakasunod-sunod na ihuhulog.

Ø Eight-Ball

Ang larong ito ay masyadong delikado, maraming maaaring mangyari na ikakatalo mo. Ngunit simple lang naman ang patakaran. Ang mga bola ay nakaayos sa tatsulok, ang ika-walong bola ang nasa gitna. Ang iyong layunin ay ang mahulog muna ang mga bola mula 1-7 sa butas bago ang ika-8 o ang 9-15. Upang mapili kung anong set ng bola ang para sa iyo, sa sargo, kung anong set (ito ay ang set na 1-7 at set na 9-15) ang may pinakamaraming bola kang maihuhulog ay ang maibibigay na kategorya sa iyo. Kung wala kang naihulog, ang kalaban ang pipili. Kailangang sunod-sunod mo munang maihulog ang mga bola sa iyong kategorya bago ang ikawalo, kung naihulog mo ito nang hindi sinasadya, ikaw ay talo, kung naihulog mo naman ito sa sargo pa lamang, panalo ka. Ito pa ang ibang dahilan ng ikakatalo mo:

- Kung naihulog mo ito sa butas ng kalaban.

- Kung ang inaasinta mo ay ang otso ngunit ang pato ay tumama muna sa ibang bola bago tamaan ng ika-walo.

- Kung maihulog mo ang pato bago tamaan ang otso.

Masyado mang sensitibo ang larong ito, hahasain naman nito ang galing mo sa eksaktong pag-aasinta ng bola.

Ø Seven Ball

Sa laro namang ito, ang pitong bola lamang ang gagamitin. Nakaayos ito ng halos pabilog at nasa gitna ang 7-ball o siyete. May pagkakahalintulad ito sa larong Nine Ball. Ang layunin ay ang maipasok ang siyete sa butas ng piniling banda matapos maipasok ang isa hanggang anim na bola. Sa larong ito, kailangang matuto kang manuhin ang bola upang lumapit sa puwesto malapit sa iyong banda.

Ø Nine Ball

Ang Nine Ball ang pinakapaboritong laruin ng mga mahilig magsugal. Mabilis kasi ang pera dito at mabilis lang din ang larong ito. Sa simula, nakaayos ang bola sa isang diamond-position na ang ika-siyam na bola ang nasa gitna at ang uno ang nasa apex. Layuning maipasok ang bola mula sa pagkakasunod-sunod hanggang sa nuwebe. Kung iyong naipasok ang nuwebe sa unang sargo pa lamang, panalo ka. Kaya’t sa larong ito, ang sargo ang pinaka-importante.

Ang isang sesyon ay binubuo ng dalawampu’t-isang laro at ang unang makalabing-isa ang panalo. Ang larong ito ay may isang patakaran na nakapagpapasabik sa mga manlalaro. Kung hindi mo matamaan ang iyong tinitirang bola o hindi mo ito naihulog sa butas, ang tira ay mapupunta sa kalaban at maaari niya itong ipuwesto saan mang panig ng mesa.

Mayroon ding dalawang paraan ng paglalaro sa Nine-Ball. Ang Hit-the-Ball at ang One-Shot Shoot-Out. Bago magsimula ang laban ay pipili ang dalawang kalahok kung ano ang kanilang magiging laro sa dalawa. Sa Hit-the-Ball, kailangan kang may tamaang bola palagi maihulog mo man ito sa butas o hindi. Sa One-Shot Shoot-Out naman, maaari mong tirahin ang pato nang walang tinatamaang bola at hindi nagkakamit ng penalty. Dahil dito’y mas maaari mong pahirapan ang iyong kalaban sa pamamagitan ng pagpuwesto ng pato sa isang mahirap na lugar.

LAYUNIN

Sa paglaganap ng larong bilyar partikular na ang Nine-ball sa Kamaynilaan, ginawa ko ang pagsasaliksik na ito na may sumusunod na layunin:

• Maipakita ang kakaibang karisma ng Nine-Ball upang maging isang patok na laro sa kasalukuyan.
• Maipakita ang pagkakaiba nito sa ibang larong pool at linawin ang naging mga miskonsepto nito kontra sa bilyar na mas popular na salitang ginagamit.
• Maipakita ang mga jargon o sariling bokabularyo na ginagamit sa paglalaro nito na masasalamin ang tatak-Pilipino.
• Mabatid ang naging papel ng ating kultura sa mga pagbabagong nangyari sa larong ito at maipakita ang implikasyon ng nito sa mga kabataan.
• Maipakita ang mga pagbabago sa larong bilyar mula noon hanggang ngayon.

TEORETIKAL NA BALANGKAS

Ang Nine-Ball ay isa sa mga larong Pool na kinahuhumalingan ng mga Pilipino magmula pa noon hanggang ngayon. Ang larong ito ay kilalang-kilala at nilalaro sa buong mundo. Mayroon ngang mga paligsahang isinasagawa taon-taon para lang sa larong Nine-Ball. Bagama’t pang internasyonal na ang larong ito, mayroon pa ring sariling lenggwahe na ginagamit ang mga Pilipinong manlalaro nito na binubuo ng mga bagong salita na kadalasan mong maririnig sa kanto-kanto. Sa aspetong kultural naman, ang mga larong pool partikular na ang Nine-Ball ay nagdadaan na sa pagbabago. Masasabing muling nabubuhay at sumisikat ang larong ito sa panahon natin ngayon dahil na rin sa lumalaganap na bagong kulturang popular. Ang imahe ng mga bilyaran o poolrooms ay unti-unti ring nagbabago dahil sa modernisasyon na kaakibat na rin ng pag-unlad ng teknolohiya hindi lang sa ating bansa kundi lalo na sa buong mundo. Kasama na sa mga pagbabagong ito ang lalong pagkalat ng mga bilyaran saan mang panig ng Pilipinas.

DEPINISYON NG MGA TERMINO

Poolrooms – bilyaran

Jargon – sariling lenggwahe na ginagamit

Banda – rail or kick shot

Butas - pocket

Daya - to cheat (as in cheating the pocket)

Doblete - bank shot

Hatak - draw

Karga - English (see also pektus)

Kontra - reverse english/sidespin

Kurida - follow

Makapal - thick hit

Mesa - table

One ball - a combination that's dead on

Parehas - playing even, no handicap

Partida - handicap

Pasunod - follow-shot

Placing - safety/defensive shot; sa larong bilyar, ito ang pagpuwesto ng maganda sa isang pato.

Pektus - generally refers to sidespin, but may specifically refer to running english

Prepare - position/shape for the next shot

Puro - on the hill

Saltik - stun draw

Sargo - break shot

Singsing - ferrule

Sputnik - force follow

Tako - cue stick

Tampal - stun

Tapyok - miscue

Tirador - may refer to a hustler, a money player, or a very good player

Tisa – chalk

Pato/Pamato – cue ball

Tako – stick

Tisa – chalk

Tiririt – bridge

Bola

Corner pocket/side pocket

Corner Ball

Rack

Tumbok/Tinumbok - inaasinta

Sablay – mintis

Pina – tira sa edge

Balikatan – torneo, laban ng Pilipino versus dayuhan

Benta – give away na tira; tsansang manalo

*Maaaring tingnan ang mga terminong Ingles sa Appendix B

METODOLOHIYA

Pagsasaliksik

Sa pamamagitan ng mga nakalap na artikulo sa mga nakaraang peryodikal at sa mga librong nailathala tungkol sa kultura sa loob ng mga poolrooms, maaari kong makumpara ito sa mga bilyaran sa ngayon. At mula dito’y maitatala ko ang mga pagbabagong nangyari mula noon hanggang ngayon. At ang mga pagsusuring nakalap ay maaaring idugtong sa kulturang popular sa ating kasalukuyang panahon. Mula din sa mga artikulong nailathala ay maaaring makita ang implikasyon ng laro sa mga kabataan sa kasalukuyan.

Pagsusuring Intertekstuwal:

Ang mga nakuhang maikling kwento tungkol sa isports na bilyar at sa mga bilyaran ay nagsasalamin hindi lamang sa kultura ng isports na ito ngunit pati na rin sa ating pagka-Pilipino. Maaari kong gamitin ang mga nakalap na materiyal upang maipakita ang relasyon ng sikat na isports na ito sa ating mga Pilipino—kung bakit ito patok na patok lalo na sa lupon ng mga taong tinuturing natin na masa.

Sa pamamagitan din ng isang librong nakuha ko, maaari kong maipakita kung ano nga ba ang kaibahan ng nine-ball sa iba pang larong pool at kung bakit mas kilala at mas nilalaro ito kumpara sa iba pang larong poo.

Nais ko din suriin ang mga nakalap na jargon ng larong bilyar at ihalintulad ito sa mga nauusong salitang kanto ng mga kabataang Pilipino.

SAKLAW NG PAG-AARAL

Nais ilimita ng mananaliksik ang pag-aaral sa larong Nine-Ball sapagkat ito ang pinakasikat na laro dito sa Pilipinas sa kasalukuyan. Mas maraming nakakakilala at nakakaalam ng paglalaro nito kaya mas madaling iugnay ito sa ating kultura. Pinili din ng mananaliksik na huwag nang talakayin ang carom at snooker sapagkat hindi naman ito masyadong sikat sa ating bansa. Ang iba pang larong pool na tulad ng 14:1 Continuous Ball, Eight Ball, One Pocket, etc. ay tinalakay ng pahapyaw upang maikumpara sa Nine-Ball.

KAGYAT NA PAGSUSURI

Bilyar: Noon at Ngayon

Ang mga larong pool o pocket billiards na kinabibilangan ng Nine-Ball ay nagdadaan sa isang pagbabago nitong mga nakaraang taon. Kung ating babalikan, magmula pa sa Amerika, ang bansang nagdala sa atin ng larong ito, ang mga poolrooms (lugar kung saan isinasagawa ang paglalaro) ay kadalasang kaakibat ng masasamang imahe. Ayon nga kay Ned Polsky (1967), bumagsak ang kasikatan ng larong ito dahil sa patuloy na kaugnayan ng mga poolrooms sa mga sugarol, criminal, at mga lasenggo. Kadalasan kasi, doon nakakahuhuli ang mga kapulisan ng mga kriminal noong araw. Kaya’t ang mga magulang ay hindi pinahihintulutan ang kanilang mga anak na lumapit sa mga lugar na malapit dito. Kaya dati, tahasang kinokondena ang mga establisyimento na may mga bilyaran. Ayon muli kay Polsky (1967), ang mga poolroom ay naging isang lugar kung saan nabuo ang isang subculture na puros lalaki. Bihira ka lamang makakakita ng mga babae sa mga lugar na nasabi. Kaya’t bihira lamang ang naging mga manlalarong babae sa bilyar.

Sa Pilipinas naman, tulad ng sa Amerika, ang bilyar ay nagkaroon din ng hindi gaano kagandang imahe. Ayon nga sa isang artikulo ni Orbeta (2000), noong mga 1920s hanggang 1930s, ang larong alam ng mga kalalakihan ay fencing, golf, o tennis na eksklusibo rin sa mga mayayaman sa mga klab at hotel. Nang mauso ang bilyar ay nagkaroon ng pampalipas oras ang mga kanto boys dahil magkaroon lang ng mesa at pitsa sa kanto ay pwede na itong laruin at pagpustahan.

Ito rin marahil ang isang dahilan kung bakit ang larong bilyar ay para lang sa mga kalalakihan: ang bilyar ay larong haragan, hindi ng “mayuyuming” dalagang Pilipina.

Dahil dito ang bilyar ay naging tatak na ng mga kanto boys, mga estudyanteng pumapalya sa kanilang mga klase, at mga binatilyong nagtatrabaho sa mga bilyaran. Ito ay naging isang larong pangmasa. Tulad din sa Amerika, ang mga larong bilyar lalong-lalo na ang Nine-ball ay naging isang paboriyong sugal ng mga Pilipino kahit na mga kabataan. Ayon kay Efren “Bata” Reyes (2001), sa isa niyang interbyu sa pahayagang Kabayan:

“Magagaling maglaro ng bilyar ang Pinoy dahil sa pustahan. Because Filipinos like to gamble and play for money. They don’t practice. The practice is gambling. A lot of pool players don’t have jobs. Their job is playing pool.”

Ngunit sa ngayon, ang mga larong nasa hanay na ng bilyar ay unti-unti nang nagbabago ng imahe. Ayon nga kay Balboa (1990), maraming mga salik ang tumutulong upang mabago ang larong ito. Una na dito ang pagsikat ng mga magagaling na manlalaro tulad ni Efren ‘Bata’ Reyes, na lalong nagpasikat ng larong Nine-ball, ni Francisco ‘Django’ Bustamante at marami pang iba. Sa pagsikat nila, mas tumaas ang tingin sa larong ito mula sa pagiging larong kanto. Marami na ding naitayong mga bagong bilyaran na may modernong pasilidad kung saan mga propesyonal at mayayamang tao na ang kadalasang naglalaro. Dahil dito, nabigyan ang laro ng mas magandang pangalan. Ang mga pagbabago at pag-unlad na ito ng mga palaruan ay dulot na rin ng modernisasyon at patuloy na pag-unlad ng teknolohiya.

Bagama’t hindi pa rin tuluyang maiaalis ang mga bilyaran sa kanto-kanto at ang patuloy na pustahan o sugal na nangyayari dito, marami na ring mga kabataan ang nahuhumaling dito kahit na mga kababaihan. Kaya’t patuloy ang pagtatalo kung makabubuti nga ba ang paglalaro nito sa mga kabataan.

Sa isang artikulong inilathala sa pahayagang Kabayan, mismong tinig ng mga kabataan ang nagsasabi ng implikasyon ng larong bilyar sa kanila. Marami sa kanila ang pumapabor sa isports na ito. Kung susumahin, para sa kanila, ang isports na ito ay makasasama kung ito ay aabusuhin o gagawing prayoridad, ngunit maganda itong gawing libangan at pampalipas-oras. Sa tamang pagdadala ng sarili at pagbabalanse ng oras, mas ikasisiya ang bilyar bilang isports na humahasa ng isip at kakayahan.

Ang magagandang opinyon na ito ay nagdudulot ng mas magandang epekto sa imahe ng laro sapagkat sa ngayon, hindi na lamang tambay sa kanto ang makikitang naglalaro kundi pati na rin mga kabataang responsable at may kakayahan. Kaya’t kung iyo ring mapapansin, hindi na lang puros kalalakihan ang naglalaro nito, dumadami na rin ang kababaihan. Isang senyales din ng patuloy na paglawak ng laro.

Mga Kwentong Bilyaran

Ang unang kwentong aking nakuha ay may pamagat na Bilyar at Pag-ibig ni Levi Gen Pabalan (1999). Sa unang kwento pa lamang na ito ay makikita na natin ang talagang pagkahumaling ng mga Pilipino sa larong bilyar. Sabi nga dito, ito lamang ang nag-iisang libangan ng mga lalaki sa Aplaya—ang lugar na pinagganapan ng kwento. Nasabi sa kwento na puro lalaking may edad ang naglalaro dito. Ito ay pagpapakita lamang ng nabubuong subculture ng mga kalalakihan sa isang bilyaran na nabanggit ko kanina. Ipinapakita din dito na ang larong bilyar ay tunay ngang naging isang larong pangsugal. Nasabi kasi sa kwento na:

“Noong una’y puro beer at softdrinks lang ang pustahan doon ng mga lalaki, pero nang magsigaling na ang mga ito, naging pera na.”

Dahil dito, matatanto mo na kaagad ang tunay ngang pagkahilig ng mga Pilipino sa sugal, nasabi pa nga na ang taga-pamahala na si Mang Popoy ay nagustuhan ang mga pagpupustahan iyon dahil may diyes porsiyento siya sa pustahan. Kaya naman pala hindi na nawala ang sugal, kahit ang mga may-ari ay pinagkakakitaan ito. At sa loob ng bilyaran na iyon ni Mang Popoy ay nangyayari ang ibang interaksyon ng mga manlalaro. Mababanaag ang hilig ng mga Pilipino sa pakikisalamuha, pakikilahok at pakikisama. Nasabi din na ang bilyarang iyon ay naging isang pugad ng tsismisan sa nayon, at tsismisan hindi ng mga babae kundi ng mga kalalakihan! At sa huli’y ang bilyaran pa ring iyon ay naging lugar upang magharap ang dalawang lalaki upang pagdesisyunan ang mga bagay-bagay tungkol sa kanilang anak na nagtanan. Hindi ba’t kamangha-mangha kung paanong umiikot ang mundo ng mga taga-Aplaya sa isang bilyaran? Ito ay pagpapatunay din na ang larong ito ay sadyang malapit sa puso ng mga Pilipino lalo na sa masa.

Ang sumunod naming kwento ay pinamagatang Reyna ng Bilyar, isa itong maikling nobela ni Virgilio Blones (2002). Kung ang naunang kwento ay nagsasalamin ng stereotype na konsepto ng mga bilyaran, ang kwento naman na ito ay nagbubukas ng modernong pagtingin dito. Unang-una pa lamang ay dahil isang babae ang bida dito. Hindi ba’t nasabi na dati-rati’y bihira ang mga kababaihang naglalaro sa mga bilyaran? Ngunit dito’y makikitang karamihan ng mga hustler o tirador na nabanggit ay kababaihan. Bilang panimula, mababasa muna dito kung paano natutong magbilyar si Liz—ang bida sa kwento. Inisa-isa rito ang mga pangunahing pamamaraan ng laro tulad ng pag-aayos ng bola kung saan ang Uno, Dos at Tres ay sa tatlong sulok ng trayanggulo pero ang nakaharap sa unang titira ay ang Uno. Sa bilyar, kailangang tamaan ng bato ang bolang tinitira at kung hindi ay bad shot, sauli kung may naihulog at kung gusto ng kalaban na i-spot, ilalagay rito sa pinanggalingan ng Uno at titirahin ng kalaban. Ipinapakita din dito kung paanong nakakahumaling talaga ang laro sapagkat kung iisipin, kinakailangan talaga ng matalas na isip at tuloy-tuloy na pagsasanay upang maging magaling sa bilyar, bagay na ipinakita ng bida sa kwento. Ngunit, muli-muli pa’y masasabing hindi talaga mahihiwalay ang bilyar sa pustahan sapagkat sa kwentong ito ay hindi lang ang mismong manlalaro ang nagpupustahan, kahit ang mga manonood. Sabi nga:

“Parang sabungan kung minsan na ang meron ay nagpupustahan din.”

Sabagay, sa laki nga naman ng kinikita sa mga pusta, sabi nga ni Ruben, ang lalaking laging kasama ni Liz:

“Sabi ko sa’yo, magkakahanap-buhay tayo. Masama pa ba iyang tig-P300 tayo?”

Talagang maaakit ka ngang pumusta at makipaglaban lalo na kung alam mong ikaw ay may kakayahan. At nang nakilala si Liz sa kagalingan niyang magbilyar, siya ay naimbitahan nang maglaro sa isang kompetisyon, at televised pa! Kung ihahalintulad mo ito sa realidad, ay totoo ngang mayroon nang mga ganitong kompetisyon. Dahil dito’y papasok na sa iyong pag-iisip na ang bilyar ay hindi na isang basta-basta larong kanto dahil nakikilala na rin ito bilang isang karangal-rangal na isports. At kung iyong mapapansin pa na ang palaging nilalaro sa kwento ay ang Nine-ball.

Ang Nine-ball Bilang Isang Natatanging Larong Pool

Ang larong bilyar o billiards ay isang malawak na paksa. Ito ay nahahati sa tatlong laro, ang Pool, ang Carom at ang Snooker. At ang Pool naman na nilalaro sa mesang may anim na butas o kilala sa katawagang pocket billiard table ay nahahati rin sa iba’t-ibang laro. Mayroong 14:1 Continuous Ball o Fifteen Ball Pool, ang One Pocket, ang Eight Ball, ang Seven Ball at syempre ang Nine Ball (para sa pamamaraan ng paglalaro ng bawat isa, maaaring balikan ang seksyong Sarbey ng Kaugnay Na Pag-aaral).

Sa lahat sa kanila, ang napili kong paksain ay ang Nine-Ball na mas tanyag sa lahat sa kanila sa Pilipinas. Kung kilala mo si Efren ‘Bata’ Reyes, siguradong alam mo o narinig na ang Nine Ball dahil siya ang nagpasikat sa larong ito. Dahil na rin siguro nakakabit ang pangalan ni Reyes sa larong ito kaya mas madalas itong laruin lalo na ng mga kabataang umiidolo sa kanya. Bukod pa dito, ayon kay Steve Mizerack(1982):

“Of all the games played on a pool table, Nine-ball is the number one money game. It’s fast and furious—money exchanges hands very quickly—so it’s a game that all pool hustler prefer.”

Ayon sa kanya, mas nakakasabik gawing sugal ang larong Nine-ball dahil mas matakaw ito sa pera. At dahil mas kinatutuwaan ng mga Pinoy ang sugal, talagang pumapatok ito sa atin. Kung ikukumpara din kasi ito sa iba pang larong pool, mabilis lamang laruin ang larong Nine Ball, kung masuwerte ang manlalaro at naihulog niya kaagad ang pang-siyam na bola sa butas sa unang tira pa lamang, mas nakakaluno ito sa kalaban, mas malakas ang asaran, mas nakakatuwa! Ayon muli kay Mizerack (1982):

“One reason nine ball is a favorite of hustlers is that they can easily disguise themselves to look a little bit like bad players, until they get the bet up to a substantial sum.”

Kaya’t dahil dito ay mas lumalaki ang maaaring makuhang pera sa pagtaya sa larong ito.

Mayroon ding dagdag na patakaran ang larong ito na lalong nagbibigay ng pananabik sa manlalaro. Ito ay kung hindi mo nahulog sa butas ang inaasintang bola o kaya ay hindi mo ito natamaan, maaaring ilagay ng iyong kalaban ang pato sa kahit saan mang parte ng mesa. Hindi ba’t mas lalo itong nakapagbibigay ng saya?

Ang Nine Ball ay mayroon ding dalawang klase ng paglalaro, ang Hit the Ball at ang One-shot Shoot-Out (para sa pagkakaiba, tingnan na lamang ang sarbey ng kaugnay na pag-aaral).

“Big bettors tend to prefer ‘One-Shot Shoot-Out,’ which provides more protection and greater defense. Smaller bettors, those who play for $5 or $10, generally like Hit the Ball, which is more exciting because you never know where the balls will wind up.”

Ilan lamang ito sa mga dahilan kung bakit sobrang nakakahiligan ng mga manlalarong Pilipino ang Nine Ball. Ito kasi ay kapana-panabik, kahit sino ka man, maging gaano ka man kagaling ay maaari mong pagkakitaan ang laro.

Mga Lenggwahe ng Bilyar

Dahil ang bilyar ay sobra nang kinahiligan ng mga Pilipino at naging bahagi na ng mahabang listahan ng mga libangang pumapatok sa masa, nabahiran na ito ng ating pagka-Pilipino. At ang isa sa mga impluwensiya ng mga Pilipino dito ay ang pamumuo at pagtitipon ng mga bagong katawagang bilyar na tanging tayo lamang ang gumagamit at nakakaalam. At ang mga salitang ito ay may katumbas na ibig-sabihin sa Ingles.

Kung ating babalikan ang Depinisyon ng mga Termino na aking ginawang talaan ng mga jargon sa bilyar, mapapansing karamihan sa mga salitang ginagamit pala sa bilyar ay madalas na rin nating naririnig na ginagamit ng mga kanto boys (malamang dahil ang bilyar ay nag-umpisang sumikat bilang laro ng mga tambay sa kanto). Ang ilan naman ay bahagi na rin ng karaniwang salitang tagalong. Tulad na lamang ng Pato na naririnig na rin nating ginagamit sa piko, ang pektus na katawagan din sa table tennis, ang tampal na sa karaniwang salita ay palo, ang singsing na sinusuot sa kamay, ang makapal, ang karga na ang ibig sabihin ay bitbit, ang banda, ang balikatan, ang batak, parehas, kontra na pagsalungat sa karaniwang salita. Ang lahat ng ito at ang iba pa ay may sariling gamit sa karaniwang salitang Pilipino ngunit nagkakaroon na ng sariling kahulugan sa bilyar. Mahirap nang balikan pa kung paanong nabuo ng mga Pilipino ang ganitong mga salita. Ngunit isa lamang ang alam natin, lahat ng ito ay may bahid ng kulturang Pilipino na nagpapaiba sa bersyon ng dayuhang bansa.

KONGKLUSYON

Mula sa aking mga nasaliksik, ang larong bilyar ay patuloy na nagdadaan sa sinasabi nga nilang renaissance o muling pagkabuhay. Mula sa masamang imahe na nag-ugat pa sa mga Amerikano, unti-unti itong nagbabago ng kulay. Ang dating mga bilyaran na nagsisilbing bahay o kuta ng mga kriminal at kaimoralan sa lipunan ay unti-unting nababago at napapalitan ng mga de-kalidad at modernong mga poolrooms na puro mga mayayaman at mga kilalang tao sa lipunan ang naglalaro. Kung dati’y mga kanto boys lamang ang naglalaro ng bilyar, at puro kalalakihan lamang ang makikita sa mga lugar na ito, ngayo’y marami na ring mga babae ang nahuhumaling at nagiging bihasa sa laro. Ang subculture ng puro kalalakihan sa isang bilyaran ay unti-unti nang nawawala. Tumaas na rin ang tingin ng mga tao sa larong ito lalo na dito sa Pilipinas dahil marami na ring mga Pilipinong manlalaro ang nakapag-uwi ng mga parangal mula sa pakikipaglaban sa ibang bansa tulad nina Efren ‘Bata’ Reyes, Francisco ‘Django’ Bustamante, Jose ‘Amang’ Parica at marami pang iba. Dahil dito’y mas kinagat ng mga Pilipino ang larong ito.

Bagama’t unti-unti nang tumataas ang dangal ng larong ito, hindi pa rin maiaalis ang patuloy na pagkabit ng pangalang bilyar sa sugal. Ito rin ang isa sa mga dahilan kung bakit naging patok na patok ang larong ito sa mga Pilipino. Ang mga Pinoy kasi ay may tatak ng pagiging mahiligin sa sugal, basta napagkakakitaan ay kinakagat natin. Kaya nga isa ang Nine Ball sa pinakapaboritong laruin ng mga Pilipino sa larangan ng isports na bilyar. Sa lahat kasi ng mga larong Pool, sa Nine Ball madaling kikita ng pera. Mabilis kasi itong laruin. Marami rin itong mga karagdagang batas at patakaran sa paglalaro na lalong nagdaragdag ng saya at kasabikan sa laro. Kahit nga ako na hindi talaga naglalaro nito ay nasisiyahang manood nga mga laban dito kahit sa telebisyon lamang o sa laro ng aking mga kaibigan. Dagdag pa ang impluwensiya ni Efren ‘Bata’ Reyes sa larong ito kaya mas lalong nakilala.

Sadyang naging popular na masyado ang bilyar sa ating mga Pilipino kaya nakabuo na rin tayo ng sariling lenggwahe o jargon na ginagamit sa laro. Ang mga bagong katawagang ito ay sariling atin at nagsasalamin sa ating kultura. Madalas mo ngang maririnig ang mga ito bilang salitang kanto na pagdating sa bilyar ay nagkakaroon ng gamit at ibig-sabihin. Sabagay, hindi na ito nakapagtataka dahil ang bilyar nga ay nagmula bilang isang larong kanto. Kung isusuma ko pa nga ang mga kuwentong aking nasuri, mababanaag sa isang bilyaran ang yaman at ganda ng iba’t ibang kaugaliang Pilipino. Ilan dito ang pakikilahok, pakikisama, pakikisalamuha at pakikiisa. Isa rin ito sa mga dahilan kung bakit ang larong bilyar ay maituturing na parte na ng ating komunidad. Kung magpupunta ka nga naman sa mga bilyaran, makikita mo ang mga kalalakihang nagkakaroon ng interaksyon s isa’t-isa. Iba’t ibang usapan ang nabubuo sa buong durasyon ng mga laro, at ito pagkaminsan ay nagbubunga sa magagandang samahan sa kabila ng mga hindi pagkakaintindihang minsang nabubuo din dito. Ang halimbawa ng pangyayaring ito ay makikita sa maikling kwento na aking nasuri, Ang Bilyar at Pag-ibig.

Isang popular na isports ang bilyar dahil halos bawat distrito ay kakikitaan ng mga bilyaran. May dagdag pa ngayon itong mga KTV o karaoke bar at videoke bar. Di ito tulad ng tennis, fencing, swimming, scuba diving, hand gliding, mountain climbing na kaya lang sustinehan ng mga nakaaangat sa lipunan. Ang bilyar ay tunay na pangmasa at tiyak na tatangkilikin ng masang Pilipino.

BIBLIOGRAPHY

Balboa, Emilio. From Dives to Fancy Parlors. Sunday Times Magazine. 20 May 1990: 11-13

Blones, Virgilio C. Reyna ng Bilyar. Liwayway. 29 Jul. 2002: 8-9, 21-23, 27-28, 31.

Constantino, Pamela C. Lenggwaheng Pinoy sa Isports na Bilyar. Kabayan. 28 Jun. 2002: 8

Covar, Prospero R. Larangan : seminal essays on Philippine culture. Manila : NCCA, c1998.

Culin, Stewart. Philippine Games. American Anthropologist New Series. 1900: 643-656. Games Museum. 28 Jun. 2001. http://gamesmuseum.

uwaterloo.ca/Archive/Culin/Philippine1900/

Enriquez, Virgilio G. Filipino pschology in the third world. Quezon City : Philippine Psychology Research House, 1977.

Esguerra, Christian V. Are There More Billiard Halls Now than Basketball Courts. Philippine Daily Inquirer. 4 Jun. 2000: 18

Mizerack, Steve. Steve Mizerak's Pocket Billiards, Tips, and Trick Shots. Chicago : Contemporary Books, 1982.

Orbeta, Joseph. Bilyar. Kabayan. 26 Aug. 2000: C4

Pabalan, Levi Gen. Bilyar at Pag-ibig. Liwayway. 5 Jul. 1999: 36-37, 41-42

Polsky, Ned. Hustlers, Beats, and Others. Chicago : Aldine, [c1967]

Shamos, Mike. A Brief History of the Noble Game of Billiards. BCA-Pool. Billiard Congress of America. http://www.bca-pool.com/aboutus/history/

start.shtml

Makabubuti ba ang para sa Kabataan ang Pagbibilyar? Kabayan. 17 Apr. 2001: B2

The History of the Sport. Thurston-games. Thurston. http://www.thurston-games.co.uk/Pages/SnookerHistory.html

Filipino Pool Terms Glossary. Easy Pool Tutor. http://www.easypooltutor.

com/glossary-cat-8.html

The Banque. Playin’ Pool. Banque Country Western. 25 July 2005. AB Doughty. http://www.banquecountrywestern.com/lingo.html

So You Wanna Learn To Shoot Pool? So You Wanna. 2004. Intermix Network. http://www.soyouwanna.com/site/syws/shootpool/shootpool2.html

Basahin ang Papel!